In Europees verband kan Bulgarije beter een rechtstaat bouwen

"Een paar jaar geleden moest ik nog 300 dollar invoerrechten betalen toen ik tijdens vakantie met een videocamera mijn land in wilde", vertelt de Bulgaarse Maria Genova. "Ik vond dat prima, als ze het geld maar terug zouden geven als ik het land weer verliet. Dat deden ze natuurlijk niet, dat was echt corrupt. Nu zet de douane niet eens meer een stempel in mijn paspoort omdat Bulgarije per 1 januari toetreedt tot de Europese Unie."

Maria Genova komt net terug uit Bulgarije waar ze een stuk land heeft verkocht dat na de val van het communisme in haar bezit was gekomen. De journaliste die sinds 1991 in Nederland woont, vertelt hoe ze urenlang bezig was om briefjes geld te tellen. "De koper kwam aanlopen met twee volle tassen aan contanten. Ik ben verbaasd dat zoiets nog kan. De banken in Bulgarije stelden me ook geen enkele vraag toen ik later met die tassen het kantoor binnenstapte om het bedrag op mijn rekening te storten. Ik moest slechts een formulier tekenen waarop stond dat ik het geld had gekregen in verband met een koopcontract."
Houden de banken er nog Oost-Europese praktijken op na, het straatbeeld in Sofia, de hoofdstad van Bulgarije, is sterk verwesterd. Het sober grijze decor heeft plaatsgemaakt voor vrolijk gekleurde reclameborden. Overal verrijzen prachtige huizen en kantoorpanden. De illegale straathandel, waar namaak Nike's en Rolexen werden verkocht, is helemaal uit het beeld verdwenen.
Bedraagt het gemiddelde maandsalaris in Bulgarije slechts 200 euro, op straat lopen veel mensen met hippe merkkleding en dure mobieltjes. Genova: "Iedereen klaagt over het eigen inkomen en vraagt zich af waar al dat geld toch vandaan komt. Er is een grote grijze economie en mensen proberen zoveel mogelijk de belasting te ontduiken. In Bulgarije is het ontduiken van de belasting tot nationale sport uitgeroepen."

Migranten
Inmiddels is Bulgarije een echte democratie, vindt Vesselin Fournadjiev die eind 1990 vanuit Bulgarije naar Nederland vertrok en nu als milieu-adviseur bij de gemeente Amsterdam werkt. Fournadjiev: "Er is geen spoor meer van het oude regime. Mensen zijn niet langer bang om hun eigen mening te uiten en ze hebben alle vrijheid om te reizen."
Die kans grijpt de bevolking met beide handen aan. Inmiddels zoekt een miljoen Bulgaren zijn heil in de Verenigde Staten of in het westen van Europa. Mede daarom verwachten Fournadjiev en Genova dan ook niet dat er na 1 januari 2007 een enorme stroom migranten op gang zal komen. Genova: "Iedereen die wilde vertrekken, is al lang weg."
Tijdens haar bezoek aan het land merkte Genova dat het de meeste Bulgaren onberoerd laat dat ze binnenkort deel uitmaken van de Europese Unie. "Mensen verwachten dat de toetreding nauwelijks invloed zal hebben op hun eigen inkomen. Ze denken hoogstens dat het zorgt voor meer werkgelegenheid en prijsstijgingen."
Fournadjiev verwacht niet alleen prijsstijgingen, maar ook meer economische dynamiek. "Bulgarije zal makkelijker met andere Europese landen kunnen handelen als de barrières verdwijnen. Bulgarije heeft hoog gespecialiseerde arbeidskrachten en dus volop mogelijkheden voor outsourcing voor landen in het westen."
De milieu-adviseur twijfelt of Bulgarije echt klaar is om toe te treden tot de Europese Unie. "Ik hoor van vrienden dat veel zaken er nog steeds slecht geregeld zijn. Bijvoorbeeld de afvoer van afval. Als milieuadviseur bij de gemeente Amsterdam weet ik hoeveel inspanning ermee gemoeid is om de planning van dit soort dingen goed te regelen. In Bulgarije ontbreekt het gewoon aan geld om dat goed te organiseren."
Ondertussen gelden in Bulgarije vanaf 1 januari wel dezelfde EU-normen op het gebied van milieu, onderwijs en gezondheidszorg die voor alle andere lidstaten gelden. Fournadjiev schat in dat het nog wel even zal duren voordat Bulgarije wat betreft naleving van die wetten op hetzelfde niveau zit als de landen die al langer EU-lid zijn.

Conflicten
Genova wijst op de hoognodige veranderingen van staatsinstellingen. "Ik ben een maand lang bezig geweest om een bewijs te krijgen van de waarde van het stukje grond dat ik heb verkocht. Instellingen zijn niet gewend om klantgericht te werken. Wil Bulgarije op Europees niveau mee kunnen doen, dan moet dat echt anders."
Verder stoort het de journaliste dat Bulgarije geen echte middenklasse kent. "Een klein deel van de bevolking kreeg bij de restitutie land en huizen terug, de rest kreeg helemaal niets. Door de prijsstijging van de grond en de huizen, is er een tweedeling in de samenleving ontstaan."
En hoe vordert de strijd tegen de corruptie? Uit krantenberichten weet Fournadjiev dat de overheid druk bezig is om de corruptie aan te pakken. "Niemand is blij met de corruptie, maar het is een verschijnsel dat niet op korte termijn te bestrijden is. Bulgarije moet het probleem wel beheersbaar maken, dat is nu nog niet het geval. In Nederland bestaat er al heel lang een rechtstaat en daarom is het in Nederland mogelijk om conflicten op een juridisch juiste manier te beslechten. Om datzelfde juridische niveau in Bulgarije te bereiken, hebben we waarschijnlijk tien keer zoveel juristen en rechters nodig. Die structuur moet Bulgarije langzaam opbouwen. Ik denk dat dit in Europees verband veel sneller zal gebeuren."

Nieuw in de EU: acht miljoen Bulgaren
De toetreding van Bulgarije tot de Europese Unie op 1 januari zal ervoor zorgen dat het inwonertal van Europa met 8,2 miljoen toeneemt. Het bijna-EU-lid functioneert inmiddels redelijk als een markteconomie. Als het de hervormingen met gelijke tred voortzet, kan het land weerstand bieden aan de concurrentiedruk en marktkrachten binnen de Europese Unie. Privatisering, liberalisering en herstructurering van nutbedrijven verlopen goed, het ondernemingsklimaat is verbeterd en de indirecte arbeidskosten zijn gedaald. Maar het tekort op de lopende rekening loopt op en van enige verbetering van flexibiliteit op de arbeidsmarkt is nauwelijks sprake.
Verder kent Bulgarije grote problemen met de georganiseerde misdaad en witwaspraktijken. Het land beschikt echter niet over betrouwbare statistieken en er is nog te weinig samenwerking tussen de verschillende organen om de georganiseerde misdaad tegen te gaan. Het wettelijk kader ter bestrijding van de corruptie is prima, maar er zijn weinig praktijkgevallen waaruit blijkt dat die wetten ook werken.

 "Corruptie zit bij Roemenen echt niet in de genen"
"Roemenen zijn nog niet echt gewend de mouwen op te stropen en aan de slag te gaan", vertelt de in Nederland wonende tolk en vertaler Christian Panait (56). "Men dacht lange tijd: 'Ceausescu zorgt wel voor ons'." In 1974 verliet Panait zijn geboorteland en sindsdien woont hij in Amersfoort met zijn Nederlandse vrouw.

Panait, die jaarlijks terugkeert naar Roemenië, ziet er nog maar bar weinig veranderen. "De wegen zijn nog steeds niet gemoderniseerd. Roemenië telt slechts één snelweg, terwijl het land zes keer zo groot is als Nederland. Er bestaan contracten met Italiaanse, Duitse en Amerikaanse partijen om de snelwegen te moderniseren. Alleen gaat de bouw van de wegen niet zo snel. Na vijftig jaar communisme wijzigt de mentaliteit van de mensen niet van vandaag op morgen."

De mentaliteit van de bevolking noemt Madalina Busuioc (24) het grootste probleem van Roemenië. Busuioc kwam zes jaar geleden naar Nederland en doet nu promotie-onderzoek naar hoe Europese instellingen nieuwe wetten invoeren aan de Utrechtse School voor Bestuurs- en Organisatiewetenschappen (USBO). "Als ik terugga naar Roemenië dan moet iedereen in de bus bij de grensovergang vijf euro betalen. De opbrengst deelt de douanier dan met de buschauffeur. En wie in Roemenië een baan wil, moet of de juiste connecties hebben of geld betalen. De anti-corruptie wetgeving is prima, alleen de dagelijkse praktijk van omkoping krijg je er niet zo maar uit."
Busuioc verwacht dat het nog wel een generatie lang duurt voordat corrupte praktijken zullen afnemen in Roemenië. "Er moet eerst een middenklasse ontstaan die voldoende verdient om van te leven. Dan is er geen noodzaak meer voor corruptie. Corruptie zit echt niet bij Roemenen in de genen."

Neveninkomsten
De komst van buitenlandse bedrijven brengt al de nodige veranderingen met zich mee. Die bedrijven nemen mensen aan vanwege hun capaciteiten en niet omdat ze bevriend zijn met de baas of de personeelsfunctionaris wat geld toeschuiven. Wie bij een buitenlands bedrijf werkt krijgt gemiddeld een aanzienlijk hoger salaris en dat ontneemt de noodzaak voor neveninkomsten, vertelt Busuioc.
Andere positieve ontwikkelingen onder invloed van de Europese toetreding ziet ze in de landbouw. "De Europese Unie helpt bij het proces van schaalvergroting. Roemeense boeren kunnen hun kleine stukjes land tegen redelijke prijzen aan grote bedrijven verkopen. Met machines kunnen ze de grond efficiënter bewerken. Ik vraag me alleen af of de bedrijven efficiënt genoeg zijn om te kunnen concurreren met andere Europese landbouwbedrijven."
Er zijn dus vorderingen. Toch heeft Panait niet de indruk dat Roemenen allemaal even enthousiast het aanstaande lidmaatschap begroeten. "Onder druk van de Europese Unie zijn de wetten de afgelopen jaren flink aangescherpt. Daardoor staan de oude tradities van de bevolking onder druk. Vroeger mochten mensen op hun erf een varken slachten. Dat mag nu niet meer. En zelf likeur maken van eigen abrikozen is ook uit den boze door de nieuwe regels. Het lastige is dat die nieuwe regelgeving in een keer wordt opgelegd. Roemenen krijgen geen kans om er langzaam aan te wennen."
Panait neemt zelf graag een voorbeeld aan de ontwikkelingen in landen als Spanje, Portugal en Ierland. "Dat waren voorheen ook arme landen. Het lidmaatschap van de Europese Unie heeft hen in positieve zin veranderd. Voor Roemenië kan dat ook gelden. Het lidmaatschap zal moeten leiden tot een verandering in de mentaliteit van de mensen. Ik verwacht ook dat dat langzaam maar zeker gaat gebeuren."
Ook Panait noemt de strijd tegen corruptie als hoogste prioriteit. "De Roemeense minister van justitie, Monica Macovei, is een voormalige mensenrechtenactiviste. Zij doet veel moeite om het justitiële apparaat om te vormen. Maar het wordt haar niet makkelijk gemaakt. Het oude regime heeft nog steeds grote macht in het parlement. Het dilettanterige in de Roemeense politiek moet verdwijnen. Mensen zonder enig verstand van politiek hebben de macht en kunnen zich met hun positie enorm verrijken met maffiapraktijken."

Bot
Overigens stoort het Panait dat in Nederland een simplistisch beeld is ontstaan van de gevolgen van toetreding van Roemenië tot de Europese Unie. "Balkenende en Bot hebben de eurosceptische houding van Nederlanders niet goed bestreden. In Nederland leeft het beeld dat Roemenen en Bulgaren banen gaan inpikken van Nederlanders. Maar de beste informatiedeskundigen en artsen zijn al lang vertrokken. En wat betreft seizoenarbeiders is het een kwestie van vraag en aanbod. Die komen tijdelijk in een land om te werken en gaan daarna weer terug naar hun eigen land."
Busuioc verwacht wel dat er mensen zullen emigreren, maar ze noemt de angst van de bevolking in sommige lidstaten een groot probleem. Busuioc: "De uitbreiding van de Europese Unie is op hoog niveau bedisseld zonder daar de bevolking bij te betrekken. Dat heeft in sommige lidstaten geleid tot angstgevoelens. In Ierland daarentegen hoor je juist geluiden dat migranten uit Oost-Europa flink hebben bijgedragen aan de economische groei in het land. Migranten nemen banen aan die anderen niet willen en op die manier zorgen ze voor extra productiviteit in het land."

"Ik ben optimistisch van aard," zegt Panait tenslotte. "Op Rusland na kent de regio geen rijker land dan Roemenië. Het potentieel is enorm. Roemenië heeft ijzererts, er zit goud in de bergen, het is aantrekkelijk voor toeristen. Maar Roemenen moeten al die kansen wel goed gaan uitbaten. De toekomst is vol uitdagingen. Ik verwacht dat alles uiteindelijk wel op zijn pootjes terecht zal komen, al heb ik geen antwoord op de vraag op welke termijn dat zal zijn."

Nieuw in de EU: 22 miljoen Roemenen
Als Roemenië op 1 januari toetreedt tot de Europese Unie, krijgt Europa er in een keer 21,6 miljoen inwoners bij. Hun land voldoet inmiddels aan de meeste toetredingsvoorwaarden. Zo is er vooruitgang wat betreft economische hervormingen en macro-economische stabiliteit, de restitutie van eigendommen en bescherming van de rechten van kinderen.
Om toegelaten te worden, moest Roemenië het belastingstelsel en het juridisch systeem verbeteren en de strijd tegen de corruptie opnemen. Het land heeft inmiddels vorderingen geboekt wat betreft het juridisch systeem, maar van een consistente uitleg van de wetten bij de verschillende gerechtshoven is nauwelijks sprake. En uit voortgangsrapporten van de Europese Unie blijkt dat het in Roemenië vooralsnog ontbreekt aan een sterke politieke wil om de strijd tegen corruptie aan te gaan. Vooral lokale overheden blijven een bron van zorg.

Copyright (c) CHRISTEL WITTEVEEN
Gepubliceerd in: SER bulletin, november 2006