Bezuinigen op bureaucratie

Meer dan een miljard euro bespaarden de kabinetten-Balkenende door te schrappen in het overheidspersoneel. De grote politieke partijen willen nog verder gaan. In hun verkiezingsprogramma’s stellen ze dat nog eens veel overtollig personeel kan verdwijnen. De ambtenarenbonden zien dat niet zitten. Zij hebben andere plannen om de bureaucratie te lijf te gaan. “Ik zie het liefst dat alle departementen worden samengevoegd tot één groot geheel.”

“In hun verkiezingsprogramma’s schermen politici met ferme uitspraken dat ze miljarden gaan bezuinigen op overheidspersoneel”, zegt Xander den Uyl, secretaris van ambtenarenbond Abvakabo. “Maar als ze dat daadwerkelijk doen, kan dat niet anders dan een negatief effect hebben op de dienstverlening. Dat vertellen ze er niet bij.”

Als het gaat om de afslanking van de overheid, kunnen PvdA, CDA en VVD elkaar de hand schudden. Alle drie spreken ze zich in hun verkiezingsprogramma’s uit voor een harde aanpak van de bureaucratie: minder regels en minder ambtenaren.

Die miljardenbezuinigingen zijn volstrekt onmogelijk, meent Den Uyl. Het overgrote deel van die ambtenaren doet uitvoerend werk, benadrukt hij: gevangenen bewaken, wegen beheren, rechtspreken en belastingen innen. Hij wijst erop dat de afgelopen jaren fors is geschrapt over de hele breedte van het overheidsapparaat. De enige uitzondering was het ministerie van Justitie, dat groeide door de komst van extra rechtbanken en gevangenissen.

“Door alle bezuinigingen is de druk op het personeel danig toegenomen”, zegt Den Uyl. “Daar kan echt niet nog een tandje bij. Doordat er flink is beknibbeld op de arbeidsvoorwaarden, is daar de rek ook wel uit. Verdere bezuinigingen zullen ten koste gaan van de dienstverlening. Dan komen er meer gevangenen in een cel, of zijn er minder ambtenaren beschikbaar om belastingontduikers op te sporen.”

De ambtenarenbond komt dan ook met een andere aanpak van de bureaucratie. Den Uyl: “Ik denk dat veel opgelost kan worden als ambtenaren zich meer moeten verantwoorden over de resultaten die zij behalen dan over het precies naleven van de regels. Ambtenaren zouden tegen burgers moeten kunnen zeggen: ‘Wij regelen dit voor u.’ Er wordt al heel lang gesproken over afrekenen op resultaten, maar op de een of andere manier vallen politici altijd weer terug op regels.”

Verder vindt Den Uyl dat de overheid onvoldoende heeft nagedacht over de vraag hoe haar werknemers meer centraal kunnen worden gesteld. “In het bedrijfsleven en in ziekenhuizen wordt gesproken over ‘de professional’. Wanneer heeft men het nou over ‘de professional’ bij de rijksoverheid? Die mensen doen hun werk toch met enorm veel overgave?”

Keuzes
Terwijl de bezuinigingen in volle gang zijn, stellen politici steeds hogere eisen aan de mensen die op de ministeries het werk moeten verzetten, zegt Alfred Lohman, bestuurder bij CNV Publieke Zaak. Hij ziet het met lede ogen aan. “Al die vragen over de veiligheid van Schiphol die ambtenaren op stel en sprong moeten beantwoorden; dat legt een hoge druk op mensen. Daardoor komen ze aan hun normale werk niet meer toe.”

De discussie die politici nu aanwakkeren met hun bezuinigingsplannen, noemt Lohman dan ook oneerlijk. “Als je kijkt naar de cijfers in de programma’s, zou de helft van het aantal ambtenaren kunnen vertrekken. Dat kan natuurlijk niet. Wij zijn echt niet tegen een efficiëntere overheid, maar laat de politiek dan wel keuzes maken in wat er gedaan moet worden.”

“Als vakbond hebben we wel eens geroepen dat het de overheid moet verboden worden om te reorganiseren. Als de overheid verplicht is om mensen te behouden, moet ze wel permanent investeren in de inzetbaarheid van haar mensen. In onze collectieve arbeidsovereenkomsten nemen we dat zoveel mogelijk op. Het laatste half jaar zie ik dat er bij reorganisaties steeds meer aandacht komt voor scholing.”

Als het over scholing en meer aandacht voor de ambtenaar als ‘professional’ gaat, kunnen beide vakbondsmannen elkaar goed vinden. Over de plannen om de overheid af te slanken door het aantal ministeries te verminderen, hebben ze ieder zo hun eigen mening.

Lohman verwacht dat het nieuwe kabinet met dergelijke voorstellen zal komen. Zelf ziet hij wel wat in zogeheten project-ministeries. “De jeugdhulpverlening is nu verdeeld over VWS, Justitie en Onderwijs. Dat onderwerp zou prima in een project-ministerie kunnen worden ondergebracht. Op die manier kunnen beleidsmakers veel efficiënter inspelen op maatschappelijke vraagstukken.”

Den Uyl ziet niet veel in plannen voor projectministeries of een paar ministeries minder. “Het blijft lastig om over de departementsgrenzen heen te kijken. Elk ministerie heeft zo zijn eigen cultuur. Bij samenvoeging blijven er in plaats van veertien nog steeds negen torentjes over vanwaaruit de ambtenaren werken. Ik zie liever dat alle departementen worden samengevoegd tot een groot geheel zodat ministers niet langer de baas zijn van hun eigen koninkrijkje.”

Abvakabo stelt dan ook voor om van het rijk één concern te maken en de grenzen tussen departementen op te heffen. Dan kunnen ambtenaren oplossingsgericht samenwerken per onderwerp zonder alsmaar te hoeven reorganiseren. Ze moeten vervolgens ook meer eigen verantwoordelijkheid krijgen en de ruimte om zelf op een creatieve manier vraagstukken op te lossen.

Den Uyl gooit graag nog een knuppel in het hoederhok als het gaat om de plannen van VNO-NCW en MKB-Nederland voor bezuinigingen op ambtenaren in het onderwijs. “Dit land loopt volstrekt achter bij andere landen op het gebied van onderwijs. Er moet beter nagedacht worden over het onderwijsbeleid. Ik vind dat er in plaats van minder, juist nog wel meer beleidsmakers voor onderwijs mogen komen.”

Werkgevers pleiten voor kerndepartementen
In hun verkiezingsmanifest ‘Nederland kan winnen’ presenteren VNO-NCW en MKB-Nederland ook voorstellen voor een efficiëntere overheid. Beide organisaties willen schrappen in bureaucratie en overbodige regels, onder andere door simpeler vergunningsprocedures en minder inspectiediensten. Ook willen ze een beperkt aantal kerndepartementen om zo te zorgen voor een forse verkleining van het aantal beleidsambtenaren.

Minder overbodig beleid leidt tot minder overbodige regels en tot lagere belastingen, luidt de simpele redenering van de werkgevers. VNO-NCW en MKB-Nederland denken met hun voorstellen zo’n 40.000 banen op beleidsniveau te kunnen schrappen en 2 tot 2,5 miljard euro te besparen.

Copyright  Christel Witteveen
SER-bulletin, november 2006