Turkse toetreding

Turkije wil graag toetreden tot de Europese Unie. De eerste stappen zijn al gezet. Maar er moet nog veel gebeuren wil het land aan tafel kunnen schuiven bij de verenigde democratieën van Europa. Ook als het gaat om de sociale grondrechten, zo ontdekte Christel Witteveen die als enige Nederlandse deel uitmaakte van een groep Europese journalisten die onlangs op uitnodiging van de Europese Commissie het land bezocht.

Bezwete mannen werken in de hete zon aan de verbreding van de snelweg tussen het vliegveld en Ankara. Langs het nieuwe asfalt verrijzen kleurige appartementencomplexen, de balkons versierd met speelse mozaïekmotieven. Steenhopen tegen de heuvels herinneren aan de talloze vrijstaande huizen die er nog niet zo lang geleden stonden.

Ankara groeit als kool en telt op dit moment 4,5 miljoen inwoners. Terwijl families er steeds meer opeengepakt in flats wonen, legt het stadsbestuur uitgestrekte parken aan waar jong en oud zich kan vermaken. “Door de komst van zo’n park is in sommige delen van de stad de criminaliteit al met zestig procent gedaald.” Dat vertelt burgemeester Melih Gökcek vol trots later op de avond tijdens een alcoholvrij diner in een restaurant in het Moganpark.

Gökcek is lid van de AKP. Deze Partij van Gerechtigheid en Ontwikkeling haalde in 2002 een ruime verkiezingsoverwinning met een derde van alle stemmen. Dat succes komt mede doordat de AKP zich sterk maakt voor toetreding van Turkije tot de EU, verklaart Dengir Firat, de vice-president van de AKP een dag later. De hoofddoekdragende tolk van Firat vertaalt zijn woorden in het Engels: “Europese toetreding en het gevecht tegen corruptie zijn onze belangrijkste thema’s.”

Islamitisch
Toetreding van Turkije is een gevoelig onderwerp in Europa, vooral voor de oudere Europese lidstaten. Het land is groot. Met zo’n 72 miljoen inwoners zou het, na Duitsland, de grootste lidstaat worden. En het land is overwegend Islamitisch. Uit berekeningen blijkt dat het aantal moslim-inwoners in Europa tot 2025 verdubbelt van 15 naar 30 miljoen. Met de toetreding van Turkije loopt het aantal op tot 100 miljoen. De consequenties van de Turkse toetreding zijn moeilijk te overzien en dat voedt de angst bij de huidige lidstaten.

Eind 2004 bracht de SER op eigen initiatief een advies uit over de mogelijke toetreding van Turkije. Daarin vroeg de raad aandacht voor het waarborgen van sociale grondrechten, waaronder vakbondsvrijheid. Die rechten vormen de basis voor gezonde sociaal-economische verhoudingen. Wil Turkije voldoen aan de maatstaven van de Europese Unie dan zal op dat terrein nog het nodige moeten verbeteren, constateerde de SER bijna twee jaar geleden.

“Het bedrijfsleven houdt niet van mensen die georganiseerd zijn in een vakbond”, zegt Ismail Hakki Tombul. Volgens de voorzitter van KESK, een van de grotere Turkse vakbonden, kunnen ze zonder pardon worden ontslagen. Als het gaat om de Koerdische minderheid laat Tombul weten dat Koerden zich wel mogen aansluiten bij bestaande vakbonden maar dat ze geen eigen bond mogen vormen. Tombul: “Sommige vakbonden willen zelfs de wapens opnemen tegen Koerden.”
Tombul is een van de sprekers tijdens het seminar over mogelijke EU-toetreding van Turkije dat in juni plaatsvond in Ankara. In een zaaltje op de economische faculteit van de Technische Universiteit van Ankara, kreeg een groep van vijftien Europese journalisten uitleg over zaken als het politieke systeem van Turkije en de positie van de Koerdische minderheden en de Alevieten.

Staken
Tombul schetste de situatie van de Turkse werknemers. Na de militaire coup in 1980 werden hun rechten sterk beperkt. Sindsdien is er sprake van een verbetering maar nog altijd hebben ruim 700.000 mensen in overheidsdienst geen recht om zich aan te sluiten bij een vakbond. Het gaat dan om militairen, medewerkers bij politie en justitie, rectoren en decanen. De rest van de 2,3 miljoen mensen in overheidsdienst mag zich wel aansluiten bij een bond, maar heeft geen recht om collectieve loonafspraken te maken of om te staken.

Werknemers in het bedrijfsleven hebben wel stakingsrecht, maar volgens Tombul wordt daar in de praktijk nauwelijks gebruik van gemaakt. Stakers moeten aan strenge regels voldoen. Wie illegaal staakt, hangt een financiële boete boven het hoofd, ontslag of zelfs een gevangenisstraf van 6 maanden.

Sheraton
Het Turkse bedrijfsleven kijkt heel anders tegen de positie van de vakbonden aan. Ahmet Pasaoglu, de financiële topman van de Nurol Groep, het grootste bedrijf van Ankara en nationaal in de top-100, heeft de groep Europese journalisten uitgenodigd voor een diner in het luxueuze Sheraton Hotel. Daar vertelt hij dat Turkse bonden juist een sterke positie hebben en goed weten op te komen voor de rechten van werknemers.

Zijn bouwbedrijf heeft, net als bouwbedrijven in Europa, ook af en toe te maken met stakingen. Volgens Pasaoglu weten georganiseerde werknemers zo hogere salarissen te bedingen dan werknemers die zich niet organiseren.

De vraag of niet iedereen het recht zou moeten hebben om te staken, werkt bij de topman op de lachspieren. Wie verdedigt Turkije als militairen zouden mogen staken? En op de vraag of het klopt dat vakbondsleden zonder pardon het bedrijf uit worden gezet, antwoordt Pasaoglu: “Een werknemer die ontslagen wordt kan dat ontslag aanvechten bij de rechter. Als de rechter beslist dat het ontslag onterecht was, moet een bedrijf de werknemer terug in dienst nemen.”

Zomaar ontslaan mag bij Nurol dan uit den boze lijken, in het bedrijf is wel iets anders dat menig Europees manager de wenkbrauwen zou doen fronzen. Het is vrouwen verboden om onder werktijd een hoofddoek te dragen. Pasaoglu: “Vrouwen die een hoofddoek dragen, nemen wij niet aan.” Of er ook ontslag dreigt voor vrouwen die plotseling besluiten een hoofddoek te gaan dragen? Pasaoglu kan het niet ontkennen.

Verkiezingen
De rechten van de Turkse werknemers moeten wel verbeteren, eiste de Europese Commissie al voordat de serieuze gesprekken over een mogelijke toetreding zo’n twee jaar geleden van start gingen. Het land zou wettelijk moeten vastleggen dat alle werknemers zich mogen verenigen in vakbonden. Aan die eis is formeel voldaan nu Turkije inmiddels de betreffende ILO-verdragen ondertekent heeft. Daarmee lijkt ook de druk van de ketel. De Turkse overheid lijkt weinig haast te maken om wat op papier staat ook in de praktijk door te voeren.

Niet alleen bij de Turkse overheid is nu de druk van de ketel, zegt Tombul: “De Europese Unie ziet vakbondsrechten niet als een belangrijk onderwerp in de toetredingsonderhandelingen. Daarom voelt de Turkse overheid ook nauwelijks nog de behoefte om verdere vorderingen te maken ter verbetering van de positie van werknemers.”

Turkije heeft de komende periode ook wel even andere dingen aan het hoofd dan toetreding tot de Europese Unie. Het jaar 2007 staat in het teken van de verkiezingen. Die komen net op het moment dat de economische groei begint te haperen. Of de AKP een meerderheid behoudt, kan niemand zeggen. Onzeker is ook het enthousiasme waarmee een nieuwe regering toetreding tot de Europese Unie zal toejuichen. Ankara mag zich dan wel in rap tempo uitbreiden, de verdere democratisering van Turkije staat even op een laag pitje.

Kemalisten zien EU veelal als bedreiging
De ideologie van de Turkse staat is gebaseerd op het Kemalisme. Mustafa Kemal Atatürk voerde vanaf 1923 hervormingen door om Turkije, dat tot het einde van de Eerste Wereldoorlog de kern vormde van het Ottomaanse rijk, te veranderen in een moderne republiek. Zijn hervormingsplan bestond onder andere uit een radicale breuk met het Ottomaanse verleden en een secularisering van de staat.

Sinds de opkomst van rechtse partijen in de jaren vijftig, staat het Kemalisme onder druk. Met de wereldwijde opkomst van het Islamisme, neemt die druk nog verder toe. De laatste jaren staat Kemalisme vooral symbool voor secularisatie en behoud van de nationale eenheid.

In Turkije maken verschillende ngo’s en vrouwenbewegingen zich sterk voor het Kemalisme. Sommige partijen gaan in dit kader zelfs allianties aan met extreemrechtse groeperingen die geen heil zien in toetreding tot de Europese Unie. Het overdragen van een deel van de soevereiniteit aan een overkoepelend orgaan als de Europese Unie wordt door veel Kemalisten gezien als een bedreiging voor de eenheid van de Turkse staat.

Seminars om aandacht voor Europa te krijgen
Het Europees Journalisten Centrum (EJC) in Maastricht organiseert samen met de Europese Commissie regelmatig seminars voor journalisten uit de vijfentwintig lidstaten. De bedoeling is om aan de hand van hun reportages zoveel mogelijk mensen te betrekken bij belangrijke onderwerpen die spelen in de EU. Dit artikel is het resultaat van een dergelijk seminar.

In het kader van de uitbreidingsplannen van de Europese Unie met Bulgarije, Kroatië, Roemenië en Turkije, organiseert het EJC verschillende programma van vier dagen waarbij steeds een ander land centraal staat. Dit vindt deels plaats in Brussel, deels in een van de mogelijke nieuwe lidstaten. In Brussel krijgen de journalisten het standpunt van de Europese Unie te horen over de betreffende uitbreiding. In de afzonderlijke landen staan ontmoetingen op het programma met hoogleraren, vertegenwoordigers van werkgevers en werknemers, partijleiders, afgevaardigden van mensenrechtenorganisaties en lokale overheden. De Europese Commissie en het EJC financieren gezamenlijk de reis- en verblijfskosten voor de journalisten die worden uitgenodigd. Over het uiteindelijke artikel hebben ze geen zeggenschap.

Copyright Christel Witteveen
SER-bulletin september 2006